Chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn chơi, chăm sóc Hồ cá thủy sinh mini

Hồ thủy sinh mở

[​IMG]

Hồ mở (open aquarium) – loại hồ không có nắp đậy – với đèn treo từ phía trên mở ra không gian mới so với hồ truyền thống và làm nổi bật những loài thực vật có hoa đẹp. Nó có làm phòng thêm ẩm ướt? Lá cây có bị khô đi hay không? Điều gì xảy ra với cá nuôi trong hồ?

Tôi rất thích hồ mở! Nó tạo ra không gian mới cho hồ cảnh và phòng khách. Chúng ta có thể quan sát lá của các loài thực vật nổi, hoa của cây cảnh như bông súng và nhiều loại cây cảnh lưỡng cư phát triển vươn ra khỏi mặt nước nơi chúng tạo ra hiệu quả trang trí ấn tượng. Tuy nhiên, hồ mở có thể tác động đến khí hậu bên trong nhà nhiều hơn là hồ cảnh truyền thống.

Độ ẩm không khí: một ví dụ đáng sợ xuất phát từ một người chơi cá cảnh sở hữu một hồ mở 800 lít trong phòng 16 m2. Anh ta nuôi cá đĩa và duy trì nhiệt độ nước ở 28 độ C. Có vấn đề nảy sinh bởi vì kích thước của hồ quá lớn và một lượng lớn hơi nước được hình thành do sự chênh lệch về nhiệt độ giữa phòng và hồ cá. Giấy dán tường bị ẩm mốc còn cửa kiếng luôn bị đọng hơi nước. Hồ mở sẽ không hề gây ra ẩm ướt nếu các vấn đề sau đây luôn được quan tâm. Diện tích mặt hồ không được vượt quá 2% diện tích phòng. Do đó, với phòng có diện tích 40 m2, hồ mở không thể có thể tích trên 500 lít. Sai lệch về nhiệt độ giữa nước và không khí không được vượt quá 5 độ C để sự bốc hơi là tối thiểu. Chúng ta từng thấy vấn đề này trong phòng không được sưởi ấm vào mùa đông bởi vì hơi nước tăng lên rất nhiều do sự sai biệt về nhiệt độ. Cũng nên thông thoáng phòng để đảm bảo không khí trong nhà được trong lành. Cuối cùng, thực vật nổi mọc quá mặt nước sẽ làm giảm bớt hơi nước trong phòng vì chúng tạo ra một lớp cách ly của khí ngưng tụ! Nếu để ý đến các điểm này, độ ẩm chỉ tăng lên 5%.

Tôi đã tham khảo kết quả nghiên cứu gần đây của các nhà khoa học về vấn đề sức khỏe liên quan đến độ ẩm không khí rằng con người không cảm nhận được sự biến thiên độ ẩm từ 30% – 70%. Khi không khí được cảm nhận là khô hay ẩm ướt trong tầm này được gây ra bởi những yếu tố khác chẳng hạn như là nhiệt độ, bụi hay khí rò rỉ từ các vật liệu trong phòng, chẳng hạn vật liệu xây dựng, thảm, sơn… Do đó, con người không thể cảm nhận được độ ẩm gây ra bởi hồ mở. Để so sánh, hoạt động của một người tạo ra từ 2.5 đến 3 lít nước một ngày (thở, ra mồ hôi, tắm, nấu ăn) và nếu hồ mở bay hơi từ 15 đến 20 lít nước một tuần (hồ từ 800 đến 1000 lít) thì chỉ tương đương với việc có thêm một người nữa cùng sống trong nhà. Vài người mắc bệnh dị ứng rất mẫn cảm với các phần tử hữu cơ siêu nhỏ và các chất thoát ra từ chúng. Nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy sự bùng phát của các phần tử hữu cơ siêu nhỏ này độc lập với độ ẩm. Các phần tử hữu cơ siêu nhỏ phụ thuộc vào tiểu khí hậu được tạo ra bởi lớp xơ, môi trường trú ngụ của chúng chứ không phải là độ ẩm. Hồ cảnh nói chung – cả hồ mở và hồ truyền thống – đã được thẩm định về vấn đề dị ứng và vài trường hợp đã cho những hiệu ứng tiêu cực nhưng không hề liên quan đến độ ẩm. Tất cả đều chỉ đến những nguyên nhân gián tiếp và riêng rẽ gây bởi sự rò rỉ, ví dụ như ẩm mốc trên lớp thảm trải sàn. Trong một vài trường hợp cực hiếm, có người bị dị ứng với trùng đỏ (red midgets, chironomids)* – dị ứng gây ra bởi tế bào hồng cầu. Qua nghiên cứu trên tiểu khí hậu trong nhà, có thể mạnh dạn kết luận rằng tác động của một hồ mở là hoàn toàn tích cực – cảm giác thư giãn và thoải mái một cách tự nhiên.

[​IMG]

Chiếu sáng: có thể sử dụng nhiều loại đèn khác nhau cho hồ cảnh. Có một vài bất lợi khi sử dụng đèn thế hệ mới trên thị trường vì chúng toả ra quá nhiều ánh sáng trong phòng mà không tập trung vào hồ cá nơi ánh sáng thực sự cần thiết cho sự phát triển của thực vật. Mặt khác nó có thể làm chói mắt người sống trong phòng tối và tạo nên cảm giác lạnh lẽo trong phòng. Những vấn đề đại loại như vậy gây ra bởi việc treo đèn quá cao, hay có thể là choá đèn hoạt động thiếu hiệu quả, không hội tụ được ánh sáng. Phải hạ thấp đèn xuống để ánh sáng chỉ chiếu lên mặt nước. Ở Đức, người ta sử dụng đèn kim loại ha-lo-gen nên rất ít ánh sáng thoát ra ngoài hồ. Đèn ha-lo-gen công suất nhỏ (rất thông dụng) có thể đem lại hiệu quả chiếu sáng tuyệt vời trên cây cảnh. Đặc biệt, chiếu sáng từ phía trước vào bên trong hồ là lý tưởng nhất – tạo màu sắc phản chiếu cho cả cá và cây cảnh. Tuy nhiên, loại đèn này thường kém hiệu quả với hồ lớn hơn 100 lít cần nhiều ánh sáng.

Thực vật lưỡng cư: lá của loại thực vật mọc qua khỏi mặt nước có thể bị héo nếu như độ ẩm của không khí quá thấp hay đèn đặt quá sát mặt nước. Những lá non có thể được xịt nước vài lần một ngày và sau đó chúng sẽ không gặp vấn đề gì nữa. Tuy nhiên, vài loại thực vật không thể đáp ứng với không khí khô trong phòng. Một số lượng lớn thực vật dành cho hồ cảnh – khoảng 50% – đặc biệt thích hợp với hồ mở. Tôi chỉ lưu ý vài loại mà tôi thích: rong lá trầu Echinodorus grandiflorus, Echinodorus cordifolius Echinodorus ‘Tropica Marble Queen’. ‘Tropica Marble Queen’ có màu xanh cẩm thạch khi vươn ra khỏi mặt nước và chịu khô rất tốt. Các loài thuộc chi Hygrophila và thực vật nổi sẽ phô bày tất cả vẻ đẹp của chúng khi được trồng trong hồ mở. Ngay cả các loài thực vật hoàn toàn chìm trong nước như rong mái chèo Vallisneria cũng trông đẹp hơn khi chiêm ngưỡng từ phía trên xuống.

[​IMG]

Ghi chú (VNRD)
* Trùng đỏ (midget) là côn trùng dạng muỗi. Ấu trùng của chúng được nuôi và đông lạnh làm thức ăn cho cá cảnh. Ở Việt Nam, giá một vỉ “trùng đỏ” đông lạnh từ 15-20 ngàn đồng.

Nguồn: Sưu tầm

Hồ thủy sinh Wabi-Kusa

[​IMG]

Cách đây hai năm, tôi nửa ngạc nhiên nửa do dự khi lần đầu nghe nói đến sản phẩm “Wabi-Kusa” (侘草 = sá thảo) của hãng ADA. Tạo ra nhu cầu thiết kế hồ thủy sinh dựa vào cây cỏ mọc tùy tiện trên hòn Wabi-Kusa hẳn là một ý tưởng có phong cách rất “tự nhiên”. Tôi cũng thảo luận với một số bạn hữu trong giới thủy sinh, những người không chỉ là nghệ sĩ mà còn yêu thích cá cảnh, bởi vì ý tưởng để cho mọi thứ tự nhiên có sức quyến rũ đặc biệt với những ai yêu thích chiêm ngưỡng ao hồ và bờ bụi hoang sơ.

Mặt khác, nó là cú đánh trực diện vào nhu cầu về đào luyện kỹ năng của người chơi thủy sinh. Thay vì dựa vào nhãn quan kinh nghiệm và năng lực bố cục, thì chỉ cần đặt hai hay ba hòn Wabi-Kusa vào hồ và thế là xong. Sẽ không thực lòng nếu nói rằng tôi không hề nghi ngại gì. Dẫu vậy, qua vài năm gần đây, mọi nghi ngại đã được vượt qua và tiềm năng ứng dụng Wabi-Kusa như một công cụ thiết kế là thực tế và hấp dẫn.

Với những ai chưa biết thì Wabi-Kusa là một sản phẩm của công ty Aqua Design Amano. Nó là một hòn được bao phủ bởi cây thủy sinh dưới dạng mọc cạn, rất giống với lối thủy canh thường thấy trong các trại nhân giống thủy sinh. Dù vậy, khác với cây thủy sinh thông thường, Wabi-Kusa thường được bao phủ bởi nhiều loài cây khác nhau và cố tình để mọc chen chúc, và không gắn vào nền mà được thả chìm trực tiếp vào hồ một cách tự nhiên. Wabi-Kusa có thể được thả vào một hồ thủy sinh hay bất kỳ vật chứa nào cùng với một ít nước để giúp cây duy trì trạng thái mọc cạn của chúng gần giống với kiểu trồng trong chậu đất. Dù cách nào thì kết quả cũng đều ấn tượng vì ý tưởng là tạo ra vẻ đẹp tự nhiên thông qua tính hoang sơ, “hỗn độn” với nhiều loài cây mọc chen chúc.

“Wabi-Kusa” bắt nguồn từ một quan niệm thẩm mỹ Nhật Bản “Wabi-Sabi” (侘寂 = sá tịch) mà nó đề cao vẻ đẹp hỗn mang của tự nhiên. “Kusa” có nghĩa là “cỏ”. Ngay từ những cuốn sách đầu tiên của mình, ngài Amano đã đề cập đến vấn đề phát hiện vẻ đẹp của cây cỏ, và đưa vẻ đẹp này vào tác phẩm. Dẫu chưa ai đem những bố cục kiểu này đi dự thi, nhưng tôi có thể khẳng định rằng chúng rất hấp dẫn và tươi mát.

Dù có thể kết hợp lũa và đá với Wabi-Kusa thành một cấu trúc phức tạp hơn nhưng thường thì ADA chỉ thiết kế Wabi-Kusa riêng rẽ. Một vài nhánh cây mọc thành cụm với phần dưới được đặt nằm một cách đơn giản trên nền cát, hay sử dụng Wabi-Kusa toàn trân châu nhật Glossostigma elatinoides để làm tiền cảnh.

Trong khi một bố cục toàn cây kiểu truyền thống có nguy cơ trải đều và đơn điệu (vì vậy, bố cục kiểu này chỉ dành cho các bậc thầy thuộc phong cách thủy sinh Hà Lan mà thôi), thì sự hỗn mang tuyệt đối của Wabi-Kusa, sự pha trộn giữa những cây thủy sinh độc đáo, đã phá vỡ tính đơn điệu một cách đáng kinh ngạc. Wabi-Kusa là một thương hiệu chất lượng, và thực sự nắm bắt được tinh thần Wabi-Sabi.

Có lẽ điều mà tôi thán phục nhất ở Wabi-Kusa là khả năng cho phép những người chơi thủy sinh thông thường hay những người yêu thiên nhiên tạo ra một bố cục xinh đẹp. Tôi luôn thấy việc phổ biến thú chơi đến đông đảo mọi người là một trách nhiệm quan trọng đối với cộng đồng thủy sinh. Tuy nhiên, để làm được điều này thực sự rất khó khăn. Thậm chí khi cây của bạn phát triển tốt, thì luôn có những trở ngại trong việc đạt được bố cục đẹp mắt và hoàn hảo. Nhưng với những sản phẩm thuộc dòng Do!Aqua giá phải chăng và dễ sử dụng của ADA, và sự tươi mát của Wabi-Kusa, công việc thiết lập một hồ xinh đẹp mà không đòi hỏi quá nhiều kỹ năng và kinh nghiệm, đã trở nên dễ dàng hơn. Với tôi, tiềm năng cuốn hút nhiều người chơi thủy sinh hơn là rất xác thực và đáng phấn khởi. Tôi đặt nhiều tin tưởng vào Wabi-Kusa trong tương lai.

[​IMG]

Nguồn: sưu tầm

Hồ thủy sinh Tonina

[​IMG]

Hồ thủy sinh Tonina (Tonina style) bắt nguồn từ vùng Đông Á như Nhật Bản, Hồng Kông và Đài Loan nơi số lượng người trồng “cây sao” hay “Hoshikusa” gia tăng đột biến. Thuật ngữ “cây sao” ám chỉ các loài cây thủy sinh thuộc họ Eriocaulaceae, trong các chi Tonina, Syngonanthus và cỏ dùi trống (cốc tinh thảo) Eriocaulon. Tất cả những loài cây này đều có màu xanh mướt, lá mỏng, mọc rậm rạp và tỏa ra từ cành chính trông tương tự như một chùm sao khi nhìn từ bên trên. Những loài cây khác với bề ngoài tương tự cũng được sử dụng trong hồ thủy sinh Tonina.

Cây thủy sinh họ Eriocaulaceae phát triển tốt nhất trong điều kiện nước mềm, nền và nước có tính a-xít và chúng sẽ bung khi được chiếu sáng mạnh và dòng chảy vừa phải. “Cây sao” có khuynh hướng nổi bật khi được trồng cạnh những cây thông thường khác. Vì chúng làm lệch hướng chú ý nên hiếm khi được trồng trong các hồ thủy sinh theo Phong cách Tự Nhiên vì vậy người chơi thể loại Tonina thường trồng chúng trong hồ “Siêu Phong cách Hà Lan” (super Dutch style) với một số yếu tố bố cục theo Phong cách Tự Nhiên nhưng hầu như không sử dụng đá và lũa. Thuật ngữ “Siêu Phong cách Hà Lan” có nghĩa cây được bố trí rậm rạp, theo từng bụi gọn gàng nhưng vẫn nỗ lực tạo ra chiều sâu và bố cục.

Đây là Hồ thủy sinh Tonina được thiết lập và quay phim bởi chính tác giả:

Nguồn: Sưu tầm

Hồ thủy sinh iwagumi và sanzon iwagumi

[​IMG]

Nghệ thuật sắp đặt iwagumi (thạch tổ – 石組) là một phần của phong cách thủy sinh Tự Nhiên (Natural Aquarium) mà Takashi Amano là người khởi xướng. Theo những nguyên tắc của hoa viên Nhật Bản, iwagumi có nghĩa là “xếp đá”. Đá tạo nên cấu trúc của hoa viên Nhật Bản và vì vậy, trong nghệ thuật sắp đặt iwagumi, đá đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Tương tự, bố cục và số lượng đá cũng rất quan trọng. Có nhiều kiểu sắp đặt iwagumi khác nhau được áp dụng cho hồ thủy sinh nhưng nguyên tắc chung luôn là sự mộc mạc và tĩnh tại.

[​IMG]

Kiểu sắp đặt iwagumi phổ biến nhất được gọi là sanzon iwagumi. Sanzon có nghĩa là “tam tôn” (三尊) và kiểu này sử dụng ba hòn đá, với một hòn lớn và hai hòn nhỏ hơn. Theo JAANUS (Japanese Architecture and Art Net Users System), thuật ngữ này xuất hiện lần đầu trong một tài liệu về hoa viên Nhật Bản vào thế kỷ thứ 11 có tên Sakuteiki (tác đình ký – 作庭記). Cách sắp xếp đá bắt nguồn từ đạo Phật; hòn đá trung tâm được gọi là chuusonskei (trung tôn thạch – 中尊石) (hay Đại Phật) và hai hòn đá kế cận nhỏ hơn được gọi là kyoujiseki (hiếp thị thạch – 脇侍石) (hay đá hầu cận). Đá hầu cận thường được đặt hướng vào đá trung tâm như thể chúng đang bái lạy trước nó. Đá trung tâm hầu như luôn được đặt theo Tỷ Lệ Vàng (Golden Ratio).

[​IMG]

Những kiểu sắp đặt iwagumi khác ít phổ biến hơn, nhưng luôn sử dụng số lẻ đá với nhiều kích cỡ khác nhau. Trong lãnh vực thủy sinh, iwagumi được bổ sung thêm một số chi tiết. Hồ thủy sinh iwagumi chỉ trồng một loại thực vật thảm duy nhất (thường là trân châu nhật – glosso, ngưu mao chiên hay trân châu cuba Hemianthus callitrichoides) và một đàn cá thuộc về một loài duy nhất (thường là tetra mõm đỏ, neon đỏ và lòng tong tam giác). Điều này bổ sung thêm cảm giác mộc mạc cho cảnh quan.

[​IMG]

Nhiều người cho rằng việc chăm sóc và duy trì một hồ thủy sinh iwagumi sẽ đơn giản hơn so với các hồ khác. Trên thực tế, nó khó khăn hơn nhiều vì số lượng thực vật hạn chế chỉ một loài và lượng chiếu sáng mạnh. Thực vật thảm thường phát triển chậm và không tiêu thụ nhiều chất dinh dưỡng. Do đó, bước đầu thiết kế và duy trì sự cân bằng cho hồ thủy sinh iwagumi là một trong những thách thức lớn nhất đối với người chơi. Tảo thường bùng phát và cây thủy sinh cành không hiện diện để lọc nước và đem lại sự cân bằng cho hồ. Thay vào đó, bạn phải thử đi thử lại nhiều lần để diệt tảo và tìm ra mức độ bón phân thích hợp. Đa số đều thả tép Amano hay những loại tép ăn tảo khác. Hồ thủy sinh iwagumi hoàn toàn không phù hợp với người mới chơi, nhưng là một trong những cảnh quan xinh đẹp và bình an nhất.

Nguồn: Sưu tầm

Thiết lập hồ thủy sinh tự nhiên

[​IMG]

VNRD: Diana Walstad cũng là tác giả cuốn sách nổi tiếng Hệ sinh thái trong Hồ Thủy Sinh (Ecology of the Planted Aquarium). “Hồ thủy sinh tự nhiên” hay còn gọi là “hồ low-tech” nhấn mạnh đến việc ứng dụng triệt để các “quy trình tự nhiên” (natural processes) để mang lại trạng thái cân bằng cho hồ thủy sinh với liều lượng chiếu sáng, lọc ở mức độ vừa phải kết hợp với nền tự trộn. Đây là cách thức duy nhất để duy trì hồ thủy sinh trong cả thế kỷ trước khi các dụng cụ thủy sinh chuyên dụng xuất hiện, tuy nhiên Diana đã đưa nó lên một tầm cao mới với những kiến giải sâu sắc về sinh học. Lưu ý phân biệt khái niệm “hồ thủy sinh tự nhiên” (natural planted aquarium) với “phong cách thủy sinh tự nhiên” (Nature Aquarium) do Takashi Amano khởi xướng, nhấn mạnh đến việc mô phỏng phong cảnh tự nhiên kết hợp với bố cục chặt chẽ.

Thiết lập hồ thủy sinh tự nhiên
Diana Walstad

Bí quyết căn bản của một hồ thủy sinh tự nhiên bao gồm lớp đất nền, độ cứng trung bình, cây thủy sinh đa dạng và chiếu sáng đầy đủ. Tuy đơn giản nhưng bí quyết này có thể áp dụng cho nhiều hồ thủy sinh kể cả loại hồ có bố cục tinh tế. Đa phần cây thủy sinh trong những hồ cao cấp (high-tech) như vậy thường phát triển vượt bậc nhưng lại bỏ qua các quy trình tự nhiên và yêu cầu chăm sóc cần thiết; ngược lại, hồ thủy sinh tự nhiên áp dụng các quy trình tự nhiên một cách triệt để. Chẳng hạn, quá trình phân hủy chất hữu cơ của vi khuẩn làm phát sinh CO2 một cách tự nhiên, không phải là CO2 nhân tạo. Và chất thải của cá, chứ không phải phân bón hóa học, cung cấp chất dinh dưỡng cho cây và làm đất nền màu mỡ.

Các loại đất nền
Đất nền là vấn đề mấu chốt đối với hồ thủy sinh tự nhiên. Nó cung cấp CO2 để đảm bảo cây phát triển tốt và cung cấp chất dinh dưỡng cho rễ, giúp cây có lợi thế cạnh tranh với tảo. Tuy nhiên, việc sử dụng đất nền trong hồ thủy sinh có thể là vấn đề. Mục tiêu đầu tiên của người chơi hầu như là tìm kiếm loại đất nền hoàn hảo nhưng không hề có loại nào như vậy hết. Trong nhiều năm trời, tôi thường sử dụng những loại đất nền không lý tưởng lắm (chẳng hạn đất chứa nhiều đất sét, đất trồng cây giàu phân bón). Tôi đã sai khi cho rằng đất nền càng giàu phân bón thì cây càng phát triển tốt. Như vậy, những nền dưới-mức-lý-tưởng này sẽ ổn định sau vài tháng và hoạt động cực tốt trong nhiều năm trời.

Những loại nền thương mại nhìn chung không phù hợp với hồ thủy sinh tự nhiên bởi vì chúng được thiết kế cho những hồ cao cấp với đầu phun CO2, phân hóa học và không chứa nhiều thành phần hữu cơ để cung cấp đủ CO2 cho cây. Trong hồ thủy sinh tự nhiên, vi khuẩn phân hủy chất hữu cơ và tạo ra CO2 hòa tan trong nước. Khi thiết lập một hệ thống như vậy, mọi người hoàn toàn có thể thấy hiện tượng bong bóng khí CO2 thoát ra từ nền đất.

Đất trồng cây không chứa phân bón gây rất ít vấn đề khi bắt đầu và đem lại kết quả tốt nhất về lâu dài. Tôi hiện đang sử dụng một loại đất trồng cây hữu cơ tổng hợp rất phổ biến và chứa những thành phần dinh dưỡng cơ bản. Bởi vì loại đất trồng cây đặc biệt này là loại hữu cơ, nên nó không hề chứa phân hóa học vô cơ.

Phân vô cơ có thể gây ra những vấn đề nghiêm trọng đối với hồ thủy sinh tự nhiên. Chẳng hạn, khi đất trồng cây nằm trong nước, những chất hóa học chứa nitrate (chẳng hạn KNO3 và NH4NO3) sẽ nhanh chóng chuyển thành chất nitrite độc hại. Phân hóa học chứa sulfate (chẳng hạn K2SO4, (NH4)2SO4…) sẽ chuyển hóa thành H2S, loại khí có mùi trứng thối làm chết rễ cây và đe dọa các loài cá ăn đáy. Phân hóa học có thể thích hợp đối với các loại hồ cao cấp nhưng chúng có thể gây ra những vấn đề nghiêm trọng đối với hồ thủy sinh tự nhiên.

Một loại phân mà đôi khi tôi trộn với đất nền đó là hỗn hợp bột xương. Nó chủ yếu cung cấp phốt-phát và can-xi dưới dạng hữu cơ với tốc độ nhả chậm, điều có lẽ kích thích rễ tăng trưởng. Tuy nhiên, tôi chưa từng thử nghiệm loại phân này một cách nghiêm túc và cây dường như vẫn phát triển bình thường dẫu không có nó.

Đất trồng cây hữu cơ không làm nước quá đục do đó giúp hạn chế tần suất thay nước trong giai đoạn thiết lập hồ. Hơn nữa, đất phân rã nhanh hơn so với một số loại đất trải bề mặt thông thường mà một số tiệm có bán. Khi tôi sử dụng một trong số loại đất trải bề mặt này, một màng dầu mỏng xuất hiện trên mặt nước sau ba tuần và một số cá bị chết. Tôi ngờ rằng vụn gỗ tươi tiết ra một số tinh dầu bảo vệ (có lẽ là tinh dầu tuyết tùng, nhựa thông…). Để đảm bảo an toàn cho cá, tôi phải thay nước sau mỗi một đến hai tuần trong hai tháng đầu tiên. Rất nhanh sau đó, hồ trở nên ổn định và hiện giờ không còn vấn đề nào nữa.

[​IMG]

Chọn đất nền
Mọi người nên biết rằng nền đất trồng cây trở nên yếm khí nhanh hơn nhiều so với nền giàu đất sét, nền pha đất sét hay nền toàn sỏi. Đấy là bởi vì đất trồng cây chứa nhiều thành phần hữu cơ để vi khuẩn tiêu thụ (tức phân hủy). Quá trình phân hủy tiêu thụ ô-xy và làm cho đất trở nên yếm khí. Do đó, mọi người không nên bố trí lớp đất trồng cây quá dày hay ngăn cản sự trao đổi ô-xy bằng cách đặt lũa, đá hay trải một lớp sỏi hoặc cát dày. Việc hình thành những túi yếm khí sẽ ngăn cản cây tăng trưởng và tạo ra những chất độc hại đối với cá.

Đất trồng cây sẽ hút ô-xy hòa tan trong nước, đặc biệt là trong từ hai đến tám tuần đầu tiên khi sự phân hủy chất hữu cơ trong đất đạt đến đỉnh điểm. Nếu cây tăng trưởng kém và nước không đủ ô-xy hòa tan thì cá sẽ phải nổi lên mặt nước để thở. Giải pháp là nhanh chóng gia tăng mức độ sục khí và/hay khuấy động mặt nước.

Một khi đất nền ngập trong nước, hoạt động của vi khuẩn và sự phân hủy sẽ không ngừng gia tăng trong những tuần đầu tiên. Sự hỗn loạn lúc ban đầu này là một quá trình tự nhiên. Do đó đất nền sẽ xả dưỡng chất vào nước, điều kích thích tảo tăng trưởng. Nếu có quá ít cây hay cây không phát triển tốt, nguồn dưỡng chất sẽ kích thích sự phát triển của tảo. Sự bùng phát của tảo sẽ ngăn cản cây phát triển, từ đó tạo ra một vòng luẩn quẩn: cây chết sẽ tiết thêm dưỡng chất vào nước, càng kích thích tảo hơn nữa, và rễ cây chết sẽ cung cấp chất hữu cơ tươi cho đất, do đó càng làm đất nền yếm khí và càng bất lợi hơn đối với cây.

Mục đích chung của người chơi thủy sinh là phải giúp cây phát triển tốt trước khi đất nền biến động. Bởi vì nếu cây phát triển tốt trong hai tuần đầu tiên, thì chính cây – chứ không phải tảo – sẽ hấp thu hầu hết chất dinh dưỡng được tiết ra. Cây sẽ tạo ra đầy đủ ô-xy để giữ an toàn cho bộ rễ của chúng, và do vậy hồ thủy sinh tự nhiên được thiết lập một cách an toàn với rắc rối tối thiểu.

Chuẩn bị
Hồ thủy sinh tự nhiên phải được thiết lập để cây tăng trưởng một cách tối đa lúc ban đầu. Thiết lập một hồ thủy sinh tự nhiên và đợi vài ngày mới lắp đèn là điều nên tránh. Người mới chơi thường không có đủ cây hay không biết loài nào phù hợp với mình nhất. Có cám dỗ đáng kể để bỏ qua việc trồng cây, đặc biệt là với hồ lớn. Lời khuyên của tôi là, hoặc bạn phải có đủ cây, hoặc sử dụng hồ nhỏ hơn. Nếu bạn có ít cây, thì thà thiết lập hồ 40 lít mà trồng đầy đủ còn hơn hồ 400 lít mà thưa thớt; cơ hội để sở hữu hồ thủy sinh tự nhiên không-sự-cố sẽ lớn hơn rất nhiều.

Việc chiếu sáng phải tuân thủ những hướng dẫn cơ bản dành cho hồ thủy sinh nói chung, và dĩ nhiên hồ thủy sinh cần nhiều ánh sáng hơn so với hồ bình thường.

Thời lượng ngày (day length) đề nghị là tối thiểu 12 tiếng. Về lâu dài, nhiều loài cây thủy sinh không tăng trưởng tốt với thời lượng từ 8 đến 10 giờ. Hiển nhiên, sau vài tuần, chúng sẽ hoàn toàn suy sụp (Kasselmann, 2003). Tôi ngờ rằng thời lượng ngày ngắn ngủi có thể là tín hiệu đối với một số loài cây nhất định rằng mùa sinh trưởng đã kết thúc – có nghĩa đây là lúc ngủ đông và ngưng tăng trưởng. Bởi vì cây và tảo luôn cạnh tranh, sự tăng trưởng chậm của cây thường được diễn dịch thành vấn đề tảo. Trớ trêu thay, một số người có hồ thủy sinh tự nhiên báo cáo rằng họ giải quyết vấn đề tảo chỉ đơn giản bằng cách gia tăng thời lượng chiếu sáng ngày.

Tôi áp dụng thời lượng ngày là 14 giờ (bật đèn lúc 7 giờ sáng và tắt lúc 9 giờ tối). Tuy nhiên, tôi chèn vào 4 giờ nghỉ trưa. Chiếu sáng nhân tạo chỉ trong 10 giờ nhưng cây có thời lượng ngày tổng cộng 14 giờ. Với chế độ nghỉ trưa, cây luôn phát triển tốt mà lại tiết kiệm điện. Vào những tháng mùa hè, khi hồ có xu hướng quá nhiệt thì chế độ nghỉ trưa còn giúp nước hạ nhiệt. Tôi dùng bộ định thời để cung cấp một thời lượng ngày ngày cố định và thuận lợi.

Thiết lập hồ thủy sinh tự nhiên
Việc thiết lập hồ phải mất cả ngày, vì vậy vào Ngày Thiết Lập tôi bắt đầu vào 8 giờ sáng cùng với mọi thứ cần thiết để thiết lập cho một hồ 220 lít. Tôi có một kế hoạch tổng quát cùng với cây, đất nền, đá, sỏi và cát đã chuẩn bị sẵn. Tôi thực hiện theo quy trình sau:

– Tôi nhặt que và những mẩu gỗ lớn ra khỏi đất trồng cây.

– Tôi trộn nửa ly bột xương với từ 8 đến 12 lít đất trồng cây (điều này không bắt buộc).

– Để trang trí, tôi xếp đá xung quanh vùng không trồng cây hình ô-van. Tôi trải một lớp cát mỏng vào đó (khoảng 1 cm). Đá và cát được đặt thẳng xuống đáy hồ.

– Bên cánh trái hồ, tôi trải lớp đất trồng cây mỏng hơn 2.5 cm (đất dày có thể trở nên cực kỳ yếm khí làm chết rễ cây, phá hỏng toàn bộ hồ).

– Bên cánh phải hồ, tôi không trải đất nền mà trải sỏi. Sỏi cung cấp bề mặt để vi khuẩn cư ngụ nhưng không được quá dày để hình thành các túi yếm khí hay đòi hỏi phải làm vệ sinh. Tôi dành riêng vùng này cho những cây trồng trong chậu và nham thạch có dương xỉ bám. Với kiểu thiết kế này, tôi có thể bắt cá mà không phải xới tung cả hồ – tôi lùa chúng về phía bên phải và gắn tấm ngăn hồ. Sau khi lấy các chậu cây và nham thạch ra, tôi có thể vớt cá một cách dễ dàng.

– Tôi châm nước để làm ướt nền nhưng không quá nhão.

– Tôi trồng những cây trồng rễ (rooted plant).

– Sử dụng một cái muỗng lớn, tôi trải sỏi vừa đủ để phủ lớp đất nền. Sau khi bố trí xong, lớp sỏi không được dày hơn 2.5 cm. Cát dùng để phủ lớp đất nền cũng không được dày hơn 2.5 cm.

– Tôi châm nước một cách cẩn thận để tránh làm xáo trộn lớp nền. Khi châm, tôi luôn sử dụng một cái chai (hay bất kỳ vật gì khác) để cản bớt lực nước.

– Rồi tôi bắt đầu trồng cây cắt cắm (stem plant). Tại đây, cần thêm nhiều sỏi và cát để phủ những nơi nền bị bung ra. Tôi cũng sử dụng đá nhỏ để chèn tạm những cây bị bật gốc.

– Nước mới châm hơi bị đục vì vậy tôi xả nước này trước khi châm đầy hồ bằng nước máy cùng với chất khử. Ngày hôm sau, tôi lắp máy lọc rồi thả cá và ốc.

[​IMG]
[​IMG]
[​IMG]

Bảo trì hồ sau khi thiết lập
Hồ này rất dễ bảo trì. Mặc dù một ít tảo xuất hiện trong hai, ba tháng đầu tiên, nhưng cá không hề gặp bất kỳ vấn đề gì.

Nghĩa là tôi luôn phải dự đoán trước những vấn đề trong tám tuần đầu tiên. Trong thời gian này, đất nền tiêu thụ một lượng ô-xy rất lớn. Nó nhả chất dinh dưỡng kích thích tảo phát triển, và nó có thể nhả ta-nanh làm giảm cường độ sáng. Tôi xử lý các vấn đề này bằng những cách thông thường – thay nước, sục khí đầy đủ, gỡ tảo bằng tay và bổ sung than củi vào bộ lọc. Những người sử dụng đất nền giàu dưỡng chất hơn loại của tôi có thể đạt được kết quả tuyệt vời về lâu dài. Tuy nhiên, có lẽ họ phải chăm sóc hồ thường xuyên hơn để vượt qua tám tuần quan trọng đầu tiên.

Đất nền trong nước chắc chắn sẽ phát sinh bọt khí (đa phần là khí CO2) trong tám tuần đầu tiên. Người chơi không nên quá lo lắng; đây chẳng qua là hiện tượng phân hủy, điều chứng tỏ rằng nền có sức sống. Chỉ khi nào bọt khí có mùi trứng thối của H2S thì người chơi mới phải lưu tâm. Bọt khí và xáo trộn ở đáy giúp cho lớp nền thoáng khí. Hiển nhiên, nếu lớp nền trở nên cực kỳ yếm khí và hạn chế sự tăng trưởng của cây, tôi có thể dùng bút chì (hay bất kỳ vật nhọn nào) xỉa xuống để ô-xy có thể thâm nhập vào.

Hồ 220 lít của tôi hiện đang vận hành tốt. Từ khi thiết lập, tôi chỉ tái sắp xếp một ít bên cánh phải hồ, chủ yếu là lấy gạch ra và đặt chậu trồng cây lá kiếm Amazon vào. Việc bảo trì chính hiện nay là tỉa cây để nảy nhánh mới và ngăn không cho một loài xâm chiếm toàn bộ hồ. Nếu tôi lấy cây trồng rễ (rooted plant) ra và làm xáo trộn lớp đất nền, tôi luôn tắt máy lọc trước để hạn chế xáo trộn tối đa. Nước sẽ trong lại vào hôm sau.

Những người khác thiết lập hồ thủy sinh tự nhiên với kết quả ấn tượng và dường như đặc biệt hài lòng với nhu cầu bảo trì thấp của nó.

[​IMG]
[​IMG]

Lưu ý sau cùng
1. Đa phần vi khuẩn trong lớp nền sử dụng quy trình hấp thụ nitrate (nitrate respiration) hơn là quy trình phân hủy ni-tơ (denitrification) (Gamble, 1977). Quy trình hấp thụ nitrate biến nitrate thành chất nitrite độc hại, trong khi quy trình phân hủy chuyển hóa nitrate thành khí N2 không độc. Do đó, kết cục của phân đạm trong lớp đất trồng cây hầu như chuyển hóa thành nitrite. Bởi vì nitrite không được đất hấp thu nên chúng tan vào nước. Trước đây rất lâu, tôi đã cho rằng sự hiện diện của phân đạm trong đất nền là vô hại. Tôi đã sai vì kết quả dẫn đến chất độc nitrite, trong một số trường hợp, làm chết cá và/hay phát sinh bệnh tật.

2. Vi khuẩn tiêu hao sulfate – nghĩa là những loài chuyển hóa sulfate thành khí độc H2S – đặc biệt hoạt động mạnh trong môi trường yếm khí như ở đất nền trồng cây. Tôi đã làm một thí nghiệm với cây trồng trong những chậu riêng biệt với loại đất khác nhau, có hay không bón phân. Cây tăng trưởng ở chậu đất và cực kỳ èo uột ở chậu trộn phân bón với thành phần sulfate. Thêm nữa, rễ cây bị đen và xốp – vì tác động của H2S. Mặt khác, cây mọc trong đất vườn có đất sét lại tương đối tốt dù chứa phân bón với thành phần sulfate hay không (Walstad, 1994).

3. Tôi ghi nhận sự bất ổn định của đất nền mới trong quyển sách Hệ sinh thái trong Hồ Thủy Sinh (nhà xuất bản Echinodorus, 1999) của mình, trang 130-140. Hình VIII-6 thể hiện mức độ nhả cực nhanh các chất sắt, can-xi và những chất dinh dưỡng khác bắt đầu vào tuần thứ hai và đạt đỉnh điểm tại tuần thứ ba và thứ tư, rồi sau đó giảm dần.

[​IMG]

Nguồn: Sưu tầm

Bố cục bể thủy sinh – Phong cách thủy sinh Hà Lan

[​IMG]

Phong cách thủy sinh Hà Lan
Robert Paul Hudson – FAMA 1/2008

Trải qua nhiều thập kỷ, phong cách thủy sinh Hà Lan được lưu giữ và sửa đổi rất ít. Trong nhiều năm tôi đã cất công tìm hiểu về những bí mật ẩn dấu sau phong cách truyền thống này và nhờ có mạng Internet mà sau cùng tôi có thể gặp gỡ một số bậc thầy người Hà Lan để học hỏi nhiều hơn về loại hình nghệ thuật tuyệt vời này.

Hồ thủy sinh Hà Lan truyền thống được coi như là một hoa viên dưới nước nơi mà cây thủy sinh được trồng thành cụm tương hỗ để hình thành một cấu trúc có độ tương phản về màu sắc và hình dạng, cũng như chiều sâu. Vài người so sánh nó với phong cách hoa viên Ăng Lê nhưng những người Hà Lan mà tôi tiếp xúc không hề đưa ra bất kỳ tên gọi hay nguồn gốc ảnh hưởng nào. Với họ, đấy đơn giản chỉ là một cách thể hiện và luôn được thể hiện trong nhiều thập kỷ vừa qua.

Nếu bạn được chứng kiến tận mắt thì sẽ thấy không lẫn vào đâu được. Độ tương phản mạnh mẽ. Màu sắc dịu dàng. Lối mòn khuất dần vào bóng đêm. Đấy là những gì được chắt lọc qua nhiều thế hệ người chơi thủy sinh, những người tham dự vào một tổ chức quốc gia có tên National Bond Aqua-Terra (NBAT), gồm tổng cộng 122 câu lạc bộ địa phương phân bổ trong 15 quận. Mọi người trước tiên dự thi ở cấp câu lạc bộ địa phương. Người chiến thắng ở một trong năm thể loại (hồ thủy sinh – freshwater plant, hồ sinh thái – biotope, hồ nước mặn – saltwater, hồ cạn & bán cạn – paludarium & terrarium, ao vườn – pond) sẽ được dự thi ở cấp quận cùng với những người chiến thắng ở các câu lạc bộ khác. Những người chiến thắng cấp quận sẽ dự thi cùng với nhau ở cấp quốc gia. Ở mỗi cấp, một trọng tài sẽ viếng thăm nhà riêng của mỗi ứng viên để chấm điểm hồ dự thi.

Đây là một ngành kinh doanh nghiêm túc! Để trở thành trọng tài của NBAT, bạn phải hoàn tất một bài kiểm tra và trải qua ba năm huấn luyện!

Kỹ thuật bố cục
Có một số nguyên tắc cơ bản trong việc thiết lập bố cục hồ thủy sinh Hà Lan:

1) Nhất định phải tạo ra cảm giác hài hòa và mộc mạc, vì lý do này, trong mỗi đoạn 10 cm chiều rộng hồ không được có quá 4 loài cây. Kèm theo điều này, các bụi cây phải tách bạch và không được quá lấn lướt.

2) Tương tự như các họa sĩ, người Hà Lan áp dụng nguyên tắc chia 3. Họ chia chiều rộng hồ ra làm 3 phần và đặt một tiêu điểm chính (chẳng hạn một cây màu đỏ, một cây to, một ít lũa hay đá) tại vị trí một phần ba hay hai phần ba. Và không bao giờ được đặt tiêu điểm vào ngay điểm chết nằm chính giữa!

3) Nhất định phải đa dạng về màu sắc, cấu trúc lá và chiều cao, bằng không, bạn sẽ kết thúc với một bức tường đơn điệu gồm những cây giống hệt nhau chạy dọc theo chiều rộng hồ.

Để nhấn mạnh đến độ tương phản, hãy tạo không gian trống giữa những bụi cây và hàng cây cao dần lên (chúng được gọi là “con đường” hay “lối mòn”) nhằm gia tăng chiều sâu. Việc tạo ra những “khe hở” (những bụi cây rời rạc, hay bụi cây có khoảng trống giữa các lá cho phép bạn nhìn thấy phần hậu cảnh ở phía sau) cũng gia tăng cảm giác về chiều sâu. Mặc dù màu sắc và độ tương phản rất quan trọng nhưng nếu áp dụng thái quá thì có thể làm rối mắt và lấy đi cảm giác cân bằng và nhất quán.

4) Hồ thủy sinh Hà Lan không có nhiều khoảng trống. Tối thiểu 80 phần trăm nền hồ phải được trồng cây thủy sinh.

[​IMG]

Con đường Hà Lan
Rất nhiều loài cây truyền thống có thể được dùng vào mục đích đặc biệt này. “Con đường” Hà Lan là mảng cây mọc thấp được bố trí dưới một góc nhìn và cao dần lên về một bên nhằm tạo ra chiều sâu. Saurus cernuusLobelia cardinalis là những loài thường được sử dụng nhất. Khi cây mọc quá cao, chúng đơn giản được thay bằng cây khác thấp hơn.

Một số người thậm chí còn có hồ ươm riêng những loài này ở nhiều kích thước chiều cao để dùng đến khi cần. Những năm gần đây, một phiên bản nhỏ hơn của loài Lobelia cardinalis đã xuất hiện ngoài thị trường.

Bụi cây
Hồ liễu lá hẹp Hygrophila corymbosa cũng như Limnophila aquatica thường được sử dụng làm bố cục trong hàng thập kỷ qua. Chúng là những loài cắt cắm cỡ lớn (large-stem plant) tạo ra hiệu ứng thị giác mạnh và mọc nhanh. Bằng việc thường xuyên tỉa cành khi chúng mọc quá cao và trồng lại, chúng vẫn mạnh khỏe và rậm rạp, và luôn duy trì được hình ảnh mong muốn.

Những loài tiêu thảo Cryptocoryne spp. nhỏ chẳng hạn như wendtii, becketti, lucens, luteawalkeri thường được trồng thành bụi và hàng từ tiền đến trung cảnh. Màu sậm như đất của chúng đem lại sự tương phản thích hợp và một khi được trồng, chúng không đòi hỏi phải chăm sóc gì trong nhiều năm trời.

Để tạo màu sắc nổi bật, huyết tâm lan Alternanthera reineckii, Ammania và vảy ốc Rotala là những loài luôn được ưa chuộng. LudwigiasEusteralis stellata (aka Pogostemon stellatus) đôi khi cũng được sử dụng.

Những loài tạo tiêu điểm khác có thể là cây lá kiếm (swordplant), sen hổ (tiger lotus), Aponogetons và những cây lá to đứng riêng rẽ. Hiếm khi nào bạn thấy có nhiều hơn một cây lớn xuất hiện trong hồ thủy sinh Hà Lan.

Java moss thường được sử dụng để tạo tông màu tối giữa những bụi cây và đôi khi đóng vai trò như một tiêu điểm thực sự bên trên một khúc lũa.

Tiền cảnh hồ thủy sinh Hà Lan rất tinh tế. Nó phải gọn gàng, ngăn nắp và hòa nhập với hậu cảnh. Nó có thể gồm những bụi cây tương phản nhưng phải khác loài và không bao giờ được trồng lẫn lộn trong một bụi. Đôi khi bụi cây tiền cảnh trở thành hay hòa nhập vào một con đường dốc lên. Những loài lá cỏ cỡ nhỏ như Echinodorus tenellus thường được trồng cạnh với nhóm tiêu thảo Cryptocorynes và con đường.

Cây mới
Những loài cây mới bắt đầu xuất hiện trong các kiểu bố cục truyền thống.

Tôi ngạc nhiên khi thấy loài Pogostemon helferi trong hồ của bậc thầy Hà Lan Fred van Wezel. Loài cây này mới được phát hiện ở Thái Lan vài năm trước đây, nơi chúng được gọi là Dou noi, nghĩa là “sao nhỏ”. Nó có dạng lá khá độc đáo và khi được trồng thành bụi thì sẽ tạo ra một tiền cảnh thú vị. Dưới nguồn sáng mạnh, loài cây này bò sát và không nảy thân bò với cây con. Dưới nguồn ánh sáng yếu, nó sẽ mọc cao hơn.

Ngoài môi trường tự nhiên, cây mọc trong nền đất sét giàu sắt và carbonat can-xi, điều khiến chúng trở nên lý tưởng đối với hồ thủy sinh và không gây rắc rối cho người chơi thủy sinh. Cây sao nhỏ Pogostemon helferi hiện chỉ mới bắt đầu xuất hiện ở Mỹ.

[​IMG]
[​IMG]

Đắp bờ
Đắp bờ (terracing) là một phần của hồ thủy sinh Hà Lan nhưng được thực hiện theo một nguyên tắc đơn giản. Ở đa số vị trí, nền thường được nâng lên chỉ bằng cách sử dụng lũa. Cây cũng được ghép vào lũa chỉ với mục đích tạo ra ảo giác của một nền dốc lên.

Trong những bố cục công phu hơn, bức tường cây được trồng dọc theo mặt kiếng trên những tấm gỗ bần hay thậm chí vỏ bần (corkbark). Bờ được tạo ra với một mục đích đặc biệt là gia tăng chiều sâu và gắn liền với một góc nhìn hay “con đường”.

Mỗi người chơi hồ thủy sinh Hà Lan giỏi sẽ đem lại cho khán giả một phối cảnh riêng phụ thuộc vào vị trí quan sát của họ: bên trái, bên phải hay chính giữa.

Dụng cụ
Ở Mỹ, “Hồ thủy sinh Hà Lan” là một cách diễn tả mà nó có nghĩa rằng: một hồ thủy sinh không có bộ lọc, ánh sáng dịu hay tự nhiên và không có hay có rất ít thiết bị phụ trợ. Tôi không rõ cách hiểu này bắt nguồn từ đâu. Điều đó có thể đúng vào thế kỷ trước nhưng hiện giờ thì không.

Người chơi thủy sinh ở Hà Lan cũng sử dụng thiết bị giống như chúng ta. Lượng chiếu sáng có thể không mạnh bằng những hồ cao cấp ở Mỹ và đèn huỳnh quang thường được sử dụng, nhưng bộ lọc thùng là hệ thống lọc phổ biến nhất và CO2 được phun ở tầm từ 15 đến 20 ppm. Nền đất sét hay laterite được sử dụng và phân bón chứa sắt và khoáng chất được bổ sung một cách thường xuyên. Một số người tự trộn phân nước để dùng riêng, trong khi những người khác sử dụng các sản phẩm thương mại.

Một bậc thầy Hà Lan
Willem van Wezel là một trong số những bậc thầy đáng kính của nghệ thuật truyền thống này mà tôi may mắn được tiếp chuyện. Van Wezel đã 58 tuổi và bắt đầu dự thi từ năm lên 18 tuổi. Ông từng đoạt một loạt chức vô địch cấp câu lạc bộ, một vài chức vô địch quận và hai lần đoạt hạng nhì ở giải quốc gia. Anh trai và hai người bác đã hướng dẫn ông, nhưng ông nhanh chóng tự phát triển phong cách riêng của mình. Và ông đã truyền nghệ thuật truyền thống này cho người con trai 33 tuổi tên Fred, người đoạt giải vô địch tại câu lạc bộ của mình sau 4 năm theo đuổi thú chơi.

Van Wezel là thành viên tích cực trên một diễn đàn Hà Lan có tên “Veni Vidi Vissie”, nơi ông cố gắng giúp đỡ những người trẻ tuổi có niềm đam mê với thú chơi. Ông cũng viết bài cho một tạp chí Hà Lan, The Aquarium.

Tương lai
Tương lai của nghệ thuật bố cục truyền thống Hà Lan sẽ ra sao? Đa phần thí sinh dự thi hiện nay đều đã trên 50 tuổi. Theo Willem và những người khác mà tôi trao đổi, thế hệ trẻ không có đủ kiên nhẫn và thời gian để duy trì những hồ thủy sinh kiểu này. Trên thực tế, một bậc thầy nói với tôi rằng nếu một người muốn theo đuổi nghệ thuật truyền thống này, họ không thể trở thành cao thủ sau vài thập kỷ đầu tiên! Ngày nay, những người trẻ tuổi dường như không thể đợi nổi vài tháng, nói chi đến vài thập kỷ.

Dẫu vậy, Willem van Wezel cũng chẳng mấy băn khoăn. Ông đang có quá nhiều niềm vui. “Tôi thay đổi trình bày (layout) khoảng bốn, năm lần mỗi năm. Tôi thực sự thích thay đổi trình bày bởi vì đấy là cách rèn luyện rất tốt để tham dự các cuộc thi. Làm việc với hồ thủy sinh giúp tôi thư giãn”.

“Trình bày đẹp nhất mà bạn tạo ra là trình bày mà bạn cảm thấy hài lòng nhất. Tôi chính là người chiêm ngưỡng nó quanh năm suốt tháng, do đó người cần được thỏa mãn nhất chính là tôi”.

[​IMG]
[​IMG]

Nguồn: Sưu tầm

Bố cục bể thủy sinh – Nghệ thuật xếp đá iwagumi

Nghệ thuật xếp đá iwagumi
Roy Deki

[​IMG]

Nhiều người từng nghe nói đến iwagumi, đặc biệt là khi bạn tham gia vào các diễn đàn về thủy sinh. Có người hoàn toàn không hiểu ý nghĩa của nó là gì. Từ “iwagumi” (thạch tổ – 石組) có nghĩa là “xếp đá”. Trong một hoa viên đá Nhật Bản, những hòn đá là “rường cột” của bố cục và thường gồm ba hòn; một hòn chính hay hòn to nằm bên cạnh hai hòn nhỏ hơn, nhưng không bằng nhau. Khi việc xếp đá đã hoàn tất, những phần còn lại mới được thêm vào. Lãnh vực thủy sinh đã tiến xa so với việc chỉ dùng ba hòn đá nhưng những nguyên tắc chủ đạo thì vẫn vậy.

Nguyên tắc chủ đạo
Trong một bố cục iwagumi, bạn phải luôn sử dụng số lẻ đá với nhiều kích thước khác nhau, và chúng phải thuộc về cùng một loại đá. Điều này bổ sung thêm tính liên tục và hài hòa cho bố cục.

Một trong những vấn đề khó khăn của nghệ thuật sắp đặt iwagumi là đạt được sự cân bằng về bố cục. Nhiều người tuân thủ “tỷ lệ vàng” mà nó chia các chiều ngang, dọc và sâu thành ba phần đều nhau. Tiêu điểm nằm ở nơi các đường ngang và dọc giao nhau. Hãy đặt đá và cây vào những nơi đó để nhấn mạnh trọng tâm của bố cục iwagumi.

Đáy nền khơi nguồn cho dòng thị giác của người quan sát. Với bố cục iwagumi, nền phải có kết cấu và quanh co để dẫn mắt lưu chuyển qua mọi vị trí của bố cục. Một đáy nền được bố trí tốt cũng tạo ra ảo giác về chiều sâu. Nền dốc thoai thoải từ trước ra sau là cách tốt nhất để tạo ra chiều sâu. Bạn cũng có thể bố trí nền một bên hơi cao hơn bên kia. Mỗi nguyên tắc đều bổ sung thêm tính cách và chiều sâu vào một thiết kế tưởng chừng như rất đơn giản.

Một khi nền được bao phủ bởi cây thủy sinh thì sẽ tạo ra cảm giác dòng chảy và chuyển động với đồi núi và thung lũng xanh tươi chập chùng.

Xây dựng phần khung (hardscape)
Khi bắt đầu xây dựng bố cục, bạn phải luôn có nhiều chất liệu khung hơn mức cần thiết. Điều này giúp bạn có nhiều lựa chọn khi lập kế hoạch thiết kế. Bạn không hề muốn bị giới hạn bởi một vài viên đá. Tôi đề nghị sử dụng đá với bảy loại kích cỡ khác nhau để lựa chọn. Hãy tìm những viên có tính cách, đá càng nhiều góc cạnh và nứt nẻ thì bố cục của bạn càng chi tiết và phức tạp.

Một số loại đá phổ biến thường được sử dụng là Seiryu-seki, Maten hay Shou. Chúng là những loại đá rất phù hợp với việc trang trí phần khung nhưng bạn cũng không nhất thiết phải giới hạn với những loại đá này. Mục tiêu là tìm kiếm cụm đá cùng màu nhưng khác về chi tiết, hoa văn, hình dáng và độ lồi lõm.

Khi sắp đặt thành bố cục, các viên đá sẽ trở thành một bộ thống nhất mà vẫn duy trì đặc điểm riêng của mình. Việc xây dựng phần khung phải hoàn toàn tập trung và áp đặt quan điểm của tác giả.

[​IMG]

Chọn cây thủy sinh thích hợp
Nghệ thuật sắp đặt iwagumi phải tạo ra một cảm giác bình yên và mộc mạc; do đó số lượng loài cây thủy sinh phải hạn chế. Mỗi bố cục thường chỉ trồng một loài cây thủy sinh tiền cảnh duy nhất chẳng hạn như ngưu ma chiên Eleocharis acicularis, trân châu nhật Glossostigma elatinoides hay trân châu Cu Ba Hemianthus callitrichoides.

Hậu cảnh cũng chỉ gồm một loài thủy sinh duy nhất tùy thuộc vào quan điểm và cảm giác của bạn. Đá là trọng tâm của nghệ thuật sắp đặt iwagumi. Vì vậy hãy sử dụng cây sao cho chúng không lấn lướt bố cục đá.

[​IMG]

Quần thể hài hòa
Khi lựa chọn cá, bạn cần nhấn mạnh đến sự đơn giản, hài hòa và hợp nhất giữa quần thể cá với bố cục. Thả quá nhiều loài có thể gây ra chuyển động bất đồng bộ và hỗn loạn làm ảnh hưởng đến bố cục.

Thay vào đó, hãy thả bầy cá với một loài duy nhất nhằm tạo ra chuyển động liên tục và viên mãn cho bố cục. Những loài thường được sử dụng nhất là neon đỏ, tetra mõm đỏ hay lòng tong tam giác. Điều quan trọng là thả cá “bơi thành đàn” chứ không phải cứ nhiều cá là được. Điều này sẽ góp phần duy trì một cảnh quan thanh bình.

Loài tép Caridina japonica (tép Amano) thường được thả trong hồ thủy sinh và thực hiện nhiệm vụ vệ sinh một cách tuyệt vời mà không làm ảnh hưởng đến bố cục. Kích thước nhỏ bé và màu sắc trong suốt khiến chúng hoàn toàn hòa nhập vào cây thủy sinh. Những loài tép khác có thể ảnh hưởng đến bố cục nếu chúng quá nổi bật hay quá nhiều.

Không dễ như vẻ ngoài
Nhận định sai lầm chung đó là hồ Iwagumi dễ chăm sóc vì bề ngoài đơn giản của nó. Trên thực tế, nó khó chăm sóc hơn vì chỉ có hai loài cây vốn đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt. Những cây được đề cập ở trên là những loài chủ yếu lấy chất dinh dưỡng từ rễ, vì vậy chỉ nên châm phân nước ở mức độ vừa phải. Điều quan trọng là đáy nền phải giàu dưỡng chất để giúp chúng phát triển mạnh khỏe. Nhiều người xem nhẹ sự quan trọng của nền giàu dưỡng chất, và có thể gặp phải những vấn đề về sức khỏe của cây về sau khi bố cục đã hoàn tất.

Trong quá trình xây dựng bố cục iwagumi, tôi là nạn nhân của tất cả các thể loại tảo ở hồ thủy sinh. Việc “cân bằng” dinh dưỡng cực kỳ khó khăn. Với sự trợ giúp của thuốc Seachems Excel, tôi có thể diệt tất cả tảo nhưng không may trân châu Cu Ba cũng trở thành nạn nhân. Tôi phải trồng lại trân châu Cu Ba và đợi cho đến khi chúng phủ đầy trở lại.

[​IMG]

Hoàn thành bố cục
Sau khi hoàn thành bố cục iwagumi một cách thành công dựa trên những nguyên tắc bố cục chủ đạo (chuyển động trầm lắng, bình an và đầy sức sống), có thể nói rằng tôi không còn là lính mới trong lãnh vực này nữa.

Tôi đã học hỏi rất nhiều trong việc tạo ra một phần nhỏ của thiên nhiên mà nó rất đáng với công sức bỏ ra. Vì vậy, dù là người mới chơi hay cao thủ, mọi người đều trải nghiệm sự thú vị khi hoàn thành bố cục iwagumin một cách thành công.

Ghi chú (vnrd)
Hardscape: thuật ngữ trong ngành xây dựng để chỉ các phần diện tích đất bị “bê tông hay nhựa đường hóa”. Trong bố cục thủy sinh, từ này đôi khi được dùng để chỉ những phần tử cố định như đá, lũa, địa hình… Xin tạm dịch là “phần khung”.

Các nguyên tắc bố cục bể thủy sinh

Các nguyên tắc bố cục
Birgit Fruehwirth

Bố cục
Trong những năm gần đây, thuật ngữ “bố cục” đã trở nên phổ biến trong giới chơi thủy sinh ở khắp nơi trên thế giới. Bậc thầy người Nhật Takashi Amano đã khởi xướng một phong cách thủy sinh mới qua những quyển sách của ông. Việc kết hợp một cách đơn giản cây với những hòn đá và khúc lũa xinh đẹp đã không còn là mục tiêu đối với nhiều người chơi thủy sinh nữa. Bố cục đã trở thành một nghệ thuật đầy giá trị.

Bài viết này dựa trên cách thức và ý tưởng của phong cách thủy sinh Tự Nhiên (Nature Aquarium), kết hợp với ý tưởng và kinh nghiệm của riêng tôi. Câu hỏi luôn được đặt ra là bạn muốn thực hiện kiểu bố cục nào. Nhiều người yêu thích những cảnh quan xinh đẹp kiểu Nhật Bản, nhưng họ cảm thấy không thể thực hiện thành công được. Không chỉ dựa vào kinh nghiệm mà bạn có thể làm được hay không. Thiết lập hồ thủy sinh Tự Nhiên không hề khó hơn so với hồ bình thường. Chẳng qua việc tuyển chọn một cách cẩn thận cây và phụ kiện tạo nên sự khác biệt. Vì có quá nhiều người không đủ tự tin để thử thực hiện, bài viết này sẽ cung cấp cho các bạn những chỉ dẫn rất ngắn gọn. Hãy tuân thủ những nguyên tắc và bạn sẽ đạt được mục đích của mình.

Phong cách Tự Nhiên của Amano thường bị hiểu sai. Mục đích của nó không nhằm tái tạo hệ sinh thái tự nhiên (nature biotope) của một vùng nhất định. Mục đích của nó là tạo ra phong cảnh thủy sinh. Một phong cảnh mà bạn từng thấy trong đời thực, nhưng không phải ở dưới nước. Chính tôi đã từng cố gắng sao chép một số công trình của Amano. Nhưng tôi nhanh chóng nhận ra rằng mình không thể sao chép những gì thuộc về vốn sống. Dẫu vậy, việc nhập môn bằng cách sao chép một bố cục mà bạn yêu thích cũng rất tốt. Bạn có thể trồng đúng loài cây đó, đặt viên đá giống y như vậy và tạo ra một số vùng trống để hồ trông có chiều sâu. Cùng với thời gian, bạn sẽ tự phát triển phong cách riêng của mình, và đôi khi bạn thậm chí còn thích nó hơn là cái mà bạn cố sao chép.

Theo phong cách Tự Nhiên, cây VÀ cá là nhân vật trung tâm của hồ. Khi cung cấp điều kiện tốt nhất cho cây phát triển, bạn cũng phải làm điều tương tự đối với cá. Một khi cây có đủ mọi điều kiện cần thiết để phát triển tươi tốt, thì chúng cũng cung cấp những điều kiện tốt nhất cho cá của bạn. Cây tiêu thụ chất dinh dưỡng trong nước, những chất khiến nồng độ nitrate tăng vọt, và chúng tạo ra ô-xy cần thiết cho đời sống của cá.

XIN NHẮC LẠI: bài viết ngắn này sẽ giúp bạn xây dựng những bố cục xinh đẹp mà bạn thấy trong sách hay trên mạng, điều mà bạn nghĩ rằng mình không bao giờ thực hiện được.

Vậy hãy bắt đầu nhé:

1. Sự tưởng tượng
Tưởng tượng là chìa khóa của bố cục.

Hãy ghi nhớ những hình ảnh về cây và phụ kiện mà bạn có vào trong đầu. Cố gắng kết hợp chúng bằng nhiều cách khác nhau. Nếu bạn không thể làm được điều này, tốt nhất bạn nên bắt đầu bằng cách sao chép hồ mà bạn thích. Cùng với thời gian, bạn sẽ thấy việc tưởng tượng trở nên dễ dàng hơn.

Bạn đã thấy hình ảnh nào chưa? Rồi à, vậy chúng ta có thể tiếp tục.

2. Chọn hậu cảnh
Có một số cách để chọn hậu cảnh (background). Một số người sử dụng vỏ cây, số khác dùng khúc gỗ, một số sơn hậu cảnh và một số dùng giấy dán. Dù bạn dùng cách nào: chừng nào mà bạn không đặt hồ chính giữa phòng thì bạn cần bố trí hậu cảnh. Sẽ rất thiếu tự nhiên khi nhìn thấy tường cùng với dây nhợ và ống dẫn phía sau hồ.

Khi sơn hay dán giấy: tốt nhất bạn nên dùng màu đen hay xanh dương. Điều này sẽ khiến hồ của bạn có độ tương phản và gia tăng sự tập trung vào hồ. Bạn không hề muốn mọi người chú ý vào hậu cảnh bởi vì nó màu đỏ, phải không?

3. Chọn nền
Bố cục của bạn sẽ không tự nhiên nếu bạn sử dụng sỏi tím, xanh dương hay xanh lục sáng. Tốt nhất bạn nên dùng các màu nâu, xám và đen. Có nhiều loại đáy nền khiến cây mọc tốt hay không. Đừng ngại hỏi về những gì mà bạn quan tâm.

4. Chọn dạng bố cục
Có nhiều dạng bố cục:

Dạng lõm (cao hai bên và thấp chính giữa)
[​IMG]

Dạng lồi (ngược với dạng trên, thấp hai bên và cao chính giữa). Như bạn thấy, “độ lồi” không nhất thiết phải do cây tạo ra.
[​IMG]

Dạng tam giác (cao một bên, thấp bên kia).
[​IMG]

Dạng vuông vức (chỗ nào cũng cao). Đây là dạng cần phải tránh. Nó không tạo ra không gian trống. Mà điều này lại cực kỳ quan trọng trong việc tạo ra cảm giác về chiều sâu. Vì vậy đôi khi thiếu mà lại cần thiết hơn.

5. Chọn phụ kiện
Trong một thời gian dài, những người chơi thủy sinh luôn tìm kiếm những hòn đá hay khúc lũa hoàn hảo (tức xinh đẹp). Rồi họ đặt chúng vào hồ, và… vâng, trông không được như ý, phải không? Đặc biệt là khi bố cục với đá, sử dụng cùng một loại đá với nhiều kích cỡ khác nhau còn quan trọng hơn là chỉ chọn một viên thật đẹp. Một viên đá duy nhất đặt trong hồ luôn trông thiếu tự nhiên, nhưng khi đặt thêm hai hay nhiều hơn thì đó là điều mà bạn luôn thấy ngoài tự nhiên. Vâng, vâng – đúng là có hòn Ayers Rock nhưng trông nó hoàn toàn thiếu tự nhiên, phải không (xin lỗi các bạn người Úc, tôi không hề có ý xúc phạm).

Bây giờ hãy lấy đá hay lũa của bạn và đặt chúng theo hình tam giác (nếu bạn chỉ có 3 phần). Phần lớn nhất (phải đủ lớn) thường là tiêu điểm chính, nên cần lưu tâm đặc biệt đến vị trí đặt nó (xem tiêu điểm chính trong tỷ lệ vàng ở phần sau).

Đừng sử dụng các loại lũa hay đá khác nhau. Bạn có thể tập hợp những viên đá xấu xí nhất. Miễn là chúng phải cùng loại. Sắp đặt chúng thành một bộ: tôi hứa rằng chúng sẽ trông rất dễ thương (chỉ không dám chắc điều này có đúng với gạch xây nhà hay không thôi!).

6. Chọn các tiêu điểm chính
[​IMG]

Để tạo ra một bố cục thích hợp, bạn cần bố trí một hay tối đa hai tiêu điểm. Thường thì đấy là nơi hấp dẫn sự chú ý của bạn nhất. Đấy có thể là một hòn đá, khúc lũa hay một bụi cây thủy sinh xinh đẹp. Đấy là nơi thỏa mãn tỷ lệ vàng.

Bạn có chắc muốn đặt bụi thủy sinh đẹp nhất ngay chính giữa hồ. Vâng, nó trông không được cuốn hút, đúng không? Đó là vì khi bạn áp dụng bố cục đối xứng, mắt bạn có xu hướng quét từ trái sang phải và về phía sau, lên trước và về phía sau… Đấy không phải là môi trường thư giãn mà bạn mong muốn khi bạn ngồi phía trước hồ và ngắm nó trong hàng giờ đồng hồ.

Từ xưa các triết gia và toán học cổ Hy Lạp đã phát hiện ra điều này: tỷ lệ ưa thích nhất với mắt bạn là 1:1,618. Tại sao? Xin giải thích như sau: khi bạn uống cà phê, bạn pha một phần sữa với 5 phần cà phê (chỉ là ví dụ thôi) bạn sẽ có tỷ lệ 1:5. Khi chọn tiêu điểm bạn sẽ chia chiều rộng hồ ra làm hai phần theo tỷ lệ 1:1,618. Cách làm thế nào? Rất đơn giản, chỉ cần đo chiều rộng hồ và chia nó cho 2,618. Thu kết quả và đo từ một bên hồ. Đánh dấu. Phần còn lại có tỷ lệ 1,618 (không cần tính làm gì). Đấy là vị trí rất đặc biệt nơi bạn đặt “tiêu điểm”, điểm nhấn, trọng tâm hay bất cứ tên gì mà bạn thích gọi.

Sẽ không không ngoan nếu bố trí hai tiêu điểm trong một hồ tương đối nhỏ (dưới 240 lít). Đừng cố tạo ra nhiều hơn hai tiêu điểm.

7. Tiền cảnh, trung cảnh và hậu cảnh
Để tạo ra chiều sâu cho hồ của bạn, điều quan trọng nhất là sử dụng cây mọc thấp. Cũng không nhất thiết phải trồng loại cây mọc cao vì bạn đã có những mô đất cao hay hòn đá và khúc lũa cao phù hợp với yêu cầu này. Nếu bạn không sử dụng đá, mô đất (đắp nền) hay lũa, bạn cần trồng cây cao để tạo ra hậu cảnh.

Amano thường sử dụng tản sừng hươu Riccia fluitans và trân châu nhật Glossostigma elatinoides. Trong khi loại thứ hai rất khó trồng – thậm chí với cả người chơi có kinh nghiệm, thì Riccia lại rất dễ tính. Nó là loại thực vật nổi vốn không đòi hỏi phải chăm sóc gì. Bạn có thể dễ dàng tìm thấy các bài viết về cách trồng Riccia trên mạng.

Ngưu mao chiên Eleocharis là loài cây khác cũng thường được trồng làm tiền cảnh. Lưu ý: trân châu nhật và ngưu mao chiên không nên trồng ngay khi mới đem về. Hãy chia chúng thành những bụi rất nhỏ và trồng riêng rẽ. Điều này khiến chúng phát triển nhanh hơn và tránh được nguy cơ thối rễ. Sau khi trồng ngưu mao chiên, tỉa cây còn độ 1 đến 2 cm. Ngưu mao chiên Eleocharis được trồng cạn (không nước) trong vườn ươm. Khi chúng chúng nảy nhánh, cây mẹ sẽ mục và bị tảo bám.

8. Yêu cầu về cây thủy sinh
Trước tiên, bạn trồng cây ở tiêu điểm. Rồi trồng cây thấp, cây vừa và sau cùng là cây cao. Cố gắng trồng thật dày. Những cây thủy sinh có cành đặc biệt phù hợp với bố cục của bạn. Những loài lá nhỏ chẳng hạn như Micranthemum micranthemoides, M. umbrosum, Mayaca sellowiana hay vảy ốc Rotala indica có thể dễ dàng cắt tỉa thành hình dạng mong muốn. Nhưng bởi vậy mà bạn phải trồng thật dày như tôi đã nói. Cắt từ hai đến ba cành và dùng nhíp trồng chúng. Cách mỗi 2.5 cm: trồng một cụm gồm từ hai đến ba nhánh cây, và cứ như vậy. Bạn càng trồng dày lúc ban đầu thì hồ càng chóng định hình. Đặc biệt vào giai đoạn đầu, tốt nhất nên cắt ngọn và trồng vào giữa những cây cũ trong khi chờ rễ bén vào lớp nền. Nhờ vậy, bạn có thể dễ dàng phát triển cây thủy sinh của mình. Rễ sẽ nảy nhánh mới rất nhanh.

9. Lá cây và màu sắc
Sẽ luôn khôn ngoan nếu bạn sử dụng những kích cỡ lá và màu sắc khác nhau. Điều này cũng lại tạo ra chiều sâu và sự tự nhiên. Nếu hồ của bạn không quá lớn (dưới 240 lít) tốt nhất nên trồng loại cây lá nhỏ. Điều này khiến hồ trông có vẻ to ra.

Cây lá đỏ đặc biệt làm gia tăng độ tương phản cho hồ của bạn. Nhưng hãy cẩn thận: nếu bạn sử dụng một cây thôi thì nó có tác dụng như là một tiêu điểm. Nếu bạn đã chọn sẵn một hòn đá làm tiêu điểm, bạn có thể khiến cho bố cục quá căng thẳng vì mắt bạn sẽ luôn đảo từ tiêu điểm này đến tiêu điểm kia.

10. Cá
Bạn không nên thả cá ngay lúc đầu. Có nhiều bài viết về việc khởi động hồ trên mạng. Theo tôi, tốt nhất nên chọn một đàn cá nhỏ hơn là chỉ vài con lớn thuộc các loài khác nhau. Một bầy tetra hay rasbora đông đảo sẽ khiến hồ của bạn trông to hơn (đặc biệt là trên hình – bạn muốn tham dự các cuộc thi hồ thủy sinh mà, phải không?)

Hãy chọn cá sao cho chúng không ảnh hưởng đến bố cục của bạn. Nhiều loài có xu hướng đào bới – bạn thấy ngay là chúng không thích hợp cho thảm tiền cảnh của bạn.

Cũng cần nhớ rằng nhiều loài cá trông rất nhỏ khi bạn mới mua về nhưng chúng có thể dễ dàng tăng trưởng đến kích thước bằng nửa hồ của bạn. Điều này không tốt cả cho bố cục lẫn cá của bạn vì vậy hãy hỏi và ĐỌC trước khi mua cá. Đôi khi tốt nhất nên đọc hay hỏi trên mạng bởi vì nhiều tiệm cá chỉ muốn bán được cá. Có khi những con mà tiệm cá bảo là nhỏ thì lại tăng trưởng nhanh chóng tương đương với loài cá mập nhỏ.

11. Bảo dưỡng
Xây dựng bố cục là một vấn đề, nhưng duy trì và cải thiện chất lượng của nó lại là vấn đề khác. Chỉ bằng cách tỉa cây và thay nước thường xuyên cùng với việc cân bằng dinh dưỡng/ánh sáng/CO2 mới giúp bạn đạt được mục đích. Đôi khi, khi cây tăng trưởng, bạn thậm chí phải thay cả cụm bởi vì nó không đúng với những gì bạn tưởng tượng. Ngày nay, điều này không còn quá khó khăn nhờ bạn luôn có trợ giúp, đặc biệt là trên những diễn đàn về thủy sinh. Bạn chỉ cần cố gắng và tin tưởng vào chính mình mà thôi.

Phong cách thiền

Phong cách thiền
Ryan Stover

Nhật Bản vốn nổi tiếng với nghệ thuật cắm hoa (ikebana) và tiểu cảnh (bonsai) lâu đời, nhưng nay lại xuất hiện thêm hồ thủy sinh. Mọi người có thể thắc mắc, nghệ thuật tiểu cảnh thì liên quan gì đến hồ thủy sinh chứ? Với người Nhật, nghệ thuật thủy sinh phải có cấu trúc, tổ chức và quy tắc. Với người phương tây, hồ thủy sinh có lẽ chỉ được dùng vào mục đích cân bằng sinh thái, chứ không phải thẩm mỹ. Trong bài này, tôi sẽ lý giải về quy tắc của thú chơi ở Nhật Bản, và một chút về sự dồi dào của các sản phẩm thủy sinh phục vụ cho thú chơi này.

[​IMG]

Mãi cho đến đầu thập kỷ 80 thì hồ thủy sinh mới bắt đầu được quan tâm. Người Nhật đã nhanh chóng thể hiện sự khéo léo trong việc sắp đặt cây cối trong hồ thủy sinh. Tại sao không nhỉ? Cũng những con người đó đã tỉa tót những cây nhỏ xíu thành một khu rừng, và sắp xếp những bông hoa và cành cây theo một trật tự ngẫu hứng. Nên cũng không có gì ngạc nhiên khi một số bố cục hồ thủy sinh đẹp nhất trên thế giới “xuất xứ từ Nhật Bản”. Thậm chí một vài nghệ nhân Nhật Bản còn thâm nhập vào nền văn hóa phương Tây, mà tiêu biểu là Takashi Amano và Doshin Kobayashi. Hai vị này đã đề cao giá trị của hồ thủy sinh. Làm thế nào mà cả hai lại có ảnh hưởng to lớn đến thú chơi này? Thiết kế và phong cách.

Nếu muốn phân tích về thiết kế và phong cách của hồ thủy sinh Nhật Bản thì người ta phải am hiểu về tín ngưỡng, văn hóa và xã hội Nhật Bản ở một mức độ nhất định. Bạn có thể cho rằng chúng chẳng liên quan gì đến hồ thủy sinh, nhưng ở Nhật thì 3 đặc tính ấy là nền tảng của mọi thứ. Bất kể là một giao dịch thương mại hay vị trí cắm cây Hygophila, các đặc tính này luôn giữ một vai trò nào đó. Để tôi giải thích.

Tín ngưỡng Nhật Bản về cơ bản là sự giao thoa giữa Phật giáo, Thần đạo và một ít Công giáo; nơi mà xã hội có sự phân biệt giữa tiền bối (kohai) và hậu bối (sempai). Điều này được thể hiện qua việc sử dụng những loại cây nhất định làm nền cho bố cục, chẳng hạn như thảm trân châu nhật Glossostigma, và những cây làm tiêu điểm, chẳng hạn như Rotala trồng lệch tâm. Nhiều phương diện của tín ngưỡng, chẳng hạn như Thiền tông, đã tác động vào lối sắp đặt và bố cục hồ thủy sinh. Chẳng hạn, số lượng đá to trong hồ luôn phải là số lẻ như 1, 3, 5, vân vân. Số 4 cũng là số xui ở Nhật Bản bởi vì trong tiếng Nhật, từ 4 (tứ) đồng âm với từ chết (tử). Xu hướng Thiền hoàn toàn trừu tượng và không thể mô tả. Tự thân việc hành Thiền cũng đa phần rút tỉa từ tự nhiên, bởi vậy không có gì ngạc nhiên khi Thiền ảnh hưởng đến phong cách thủy sinh.

Takashi Amano từng nói về xu hướng Thiền như thế này, “Thật khó mô tả bằng lời về xu hướng Thiền trong bố cục thủy sinh. Phần nào mục đích nhằm biến hồ thủy sinh không chỉ thành một bản sao của phong cảnh tự nhiên, mà còn tạo dựng một tổng thể đem lại cảm hứng cho người xem. Đó là một nghệ thuật sống động mà hồ chính là khung vẽ. Để phát triển sự tương đồng nghệ thuật xa hơn chút nữa, hồ thủy sinh với bố cục tự nhiên là trường phái ấn tượng theo phong cách thủy sinh tự nhiên”. Nội trích dẫn này cũng đủ khái quát toàn bộ quang cảnh thủy sinh ở Nhật Bản.

Phong cách Thiền trong bố cục thủy sinh không thể giảng dạy được mà phải quan sát và tin tưởng. Làm thế nào để học được cách bố cục như Amano? Nó đòi hỏi cảm nhận sâu sắc về thiên nhiên, cùng với nhiều năm trời thất bại. Một số những quyển sách hay nhất cần phải xem thậm chí không đề cập gì đến hồ thủy sinh. Những quyển sách này nói về bonsai, phong cảnh, hoa viên đá, hoa viên cát và tiểu hoa viên Nhật Bản. Để nắm bắt toàn bộ tinh thần của bố cục thủy sinh Nhật Bản, người chơi phải am tường mọi hình thức thiết kế và bố cục Nhật Bản. Takashi Amano từng được hỏi cách làm sao thiết kế hồ thủy sinh, ông nói rằng đó là sự am hiểu về thiên nhiên hơn bất kỳ điều gì khác. Đấy là ý kiến từ một người có khả năng thiên bẩm nhưng ông không thể diễn tả thành lời. Dĩ nhiên đúng là như vậy nhưng thậm chí cả Thiên Nhiên cũng có quy luật.

Văn hóa và xã hội Nhật Bản được xây dựng dựa trên những quy định và luật lệ. Không chỉ quy định và luật lệ do nhà nước ban hành mà còn là tập tục. Các tập tục luôn được tuân thủ một cách nghiêm ngặt tại Nhật Bản. Người vi phạm sẽ bị xã hội đào thải. Theo lập luận của tôi, tôi nghĩ đấy là nơi mà người Nhật tiếp thu quy tắc tinh túy để duy trì một hồ thủy sinh tươi tốt. Và bởi vì hầu hết mọi thứ ở Nhật Bản đều có kích cỡ nhỏ (so với kích cỡ XL ở phương Tây), một thế giới vi mô vốn dĩ dễ duy trì. Tôi cũng tin rằng một người mới chơi thủy sinh bình thường ở Nhật Bản có khuynh hướng tìm kiểu kỹ về thú chơi trước khi “lao hẳn vào”. Tôi nói điều này dựa vào bằng chứng về sự hiện diện của vô số tạp chí liên quan đến thủy sinh ở Nhật Bản. Không chỉ hiện diện mà còn được đón đọc. Rất khó phân biệt giữa tiệm sách với thư viện ở xứ sở này. Một quang cảnh phổ biến ở Nhật Bản là các tiệm sách đầy người, nhưng hiếm có ai mua sách hoặc tạp chí mà chỉ đọc thôi.

Lý do nữa khiến có nhiều người chơi thủy sinh trình độ cao ở Nhật Bản là nhờ vào đội ngũ nhân viên lành nghề tại hầu hết các tiệm thủy sinh. Ở Mỹ, chúng ta thường thấy hình ảnh một nhóc tì làm việc trong tiệm mà không hề có kiến thức gì về loại nền phù hợp với cây thủy sinh. Cũng ở Mỹ, phụ kiện thủy sinh ở hầu hết các tiệm đều nghèo nàn. Ở Nhật Bản, hầu các tiệm đều có nhân viên am hiểu về cây thủy sinh. Nếu bạn truy họ bằng một câu hỏi khó thì họ có thể cố tìm câu trả lời cho bạn trong tạp chí. Và việc cung cấp phụ kiện thủy sinh chất lượng cao, tôi dám chắc, là tốt nhất trên thế giới ở một số tiệm. Chưa kể đến việc cung cấp cây thủy sinh sẵn có ở Nhật Bản.

Một điều về người Nhật đó là họ kiên định trong hầu hết mọi thứ mà mình thực hiện. Sự kiên định đó cũng được duy trì cả trong thú chơi thuỷ sinh. Như một số bạn đã biết rằng việc chỉnh sửa và bảo dưỡng hồ thủy sinh đôi khi rất khó khăn. Dĩ nhiên, một số người mới chơi thủy sinh tại Nhật Bản “ném khăn chịu thua” ngay lần đầu khi hồ của họ bị tảo hoành hành, nhưng hầu hết đều trụ lại được.

Đa số tiệm thủy sinh tại Nhật Bản đều cung cấp sản phẩm đa dạng. Mọi thứ từ hàng Dupla, Dennerle và Tropica đều có mặt ở hầu hết các tiệm. Thậm chí nếu không tìm thấy ba nhãn hàng đó thì đã có nhãn hàng thủy sinh nội địa của chính ông Amano, hàng ADA. Giá của hầu hết phụ kiện thủy sinh đều cao, nhưng chất lượng thực sự tương xứng. Aqua Design Amano (ADA) là nhãn hàng được sử dụng phổ biến nhất tại Nhật Bản. Ở đây, hàng này không chỉ được hỗ trợ mà phân phối cũng rất tốt. Giá cả nguồn hàng ADA cũng rất cạnh tranh so với một số công ty lớn khác, chẳng hạn Dupla và Dennerle. Thêm nữa, người Nhật Bản cảm thấy tự hào khi sử dụng sản phẩm nội địa. Với cây thủy sinh cũng vậy.

So với cây ngoại nhập, khá nhiều cây thủy sinh nội địa có thể trồng trong hồ nhiệt đới hay cận nhiệt đới. Blaxa japonica là một trong những cây mà tôi ưa thích. Đây là loại “cỏ” mọc nhanh. Thay vì phát triển thân bò (runner) thì nó nảy nhánh ngay cạnh gốc chính. Loài Blaxa này mọc cao đến 15 cm nếu ánh sáng yếu và thấp hơn nếu ánh sáng mạnh, do đó nó là loại cây trung cảnh lý tưởng. Một loài cây nội địa ưa thích khác của tôi là ngưu mao chiên nhật Eleocharis sp. Đây là loài cây mọc nhanh với thân bò mới nảy nhánh sau mỗi vài ba ngày. Vì có kích thước từ trung bình đến lớn, 10-20 cm, nó được dùng như là loại cây trung hay hậu cảnh. Loài cây này chuộng nền giàu sắt để dễ mọc sâu. Chẳng mất nhiều thời gian để nó xâm chiếm toàn bộ hồ thủy sinh. Việc cắt tỉa phải được thực hiện thường xuyên để khống chế sự phát triển của nó. Dẫu cây thủy sinh nội địa phổ biến, cây thủy sinh ngoại nhập vẫn chiếm đa số ở Nhật Bản.

Singapore là nguồn cung cấp cây thủy sinh cho Nhật Bản và hầu hết các nước trên thế giới. Nhưng Tropica cũng là nguồn cung lớn ở Nhật Bản. Hầu hết chủng loại cây từ Singapore là rêu (moss), cây bụi (bunch) và cây cắt cắm (stem). Hàng Tropica thì hầu hết là tiêu thảo (crypts), cây lá kiếm (sword) và nhiều loại cây hiếm khác. Vài tiệm lớn tại Tokyo cung cấp cây từ cả hai hãng, Tropica và Dennerle. Những tiệm này có xu hướng phục vụ cho tầng lớp chơi thủy sinh cao cấp chịu chi ở Tokyo. Dù bán đắt hơn nhưng hàng của họ không phải lúc nào cũng tốt nhất. Mọi tiệm chuyên về thủy sinh ở Nhật Bản đều có xu hướng cung cấp cây không nhiễm tảo. Nhận định này dựa vào các đợt viếng thăm của tôi đến trên 10 tiệm ở vùng Kanto. Dĩ nhiên, tiệm mà tôi ưa chuộng nằm ở địa phương, tiệm Aqua Opa. Chủ tiệm, ông Kamimura, là người dễ thương nhất mà tôi từng gặp gỡ. Nếu không có loại cây mà bạn muốn thì ông sẽ gọi cho nhà cung cấp ngay lập tức để xem họ có hay không. Thường thì mất không đầy một tuần cho bất kỳ yêu cầu đặt hàng riêng nào. Giá cả tại các tiệm biến thiên từ rất rẻ đến cực đắt. Tokyo không phải là nơi để mua cây thủy sinh. Ở Tokyo, cây bụi thường nhỏ hơn và đắt hơn, cây trồng chậu luôn nhỏ hơn so với một số tiệm xa thành phố lớn. Nhưng bù lại nguồn hàng luôn dồi dào.

Có lẽ tôi đã mổ xẻ quá sâu về thú chơi dưới góc độ nhân loại học, nhưng những đặc tính xã hội đã ảnh hưởng đến lối bố cục Nhật Bản. Cá nhân tôi muốn giới thiệu phong cách thủy sinh Nhật Bản đến bất kỳ người chơi thủy sinh nào. Thậm chí những người mới bắt đầu chơi cũng nên mạnh dạn tiếp thu vẻ đẹp và phong cách của bố cục thủy sinh Nhật Bản.

Ryan Stover hiện 25 tuổi và từng sống tại Yokosuka, Nhật Bản trong 5 năm khi làm việc tại một căn cứ Hải Quân Hoa Kỳ ở đấy. Stover có trên 10 năm kinh nghiệm chơi thủy sinh và từng thiết lập cả tá hồ thủy sinh trong nhiệm kỳ của mình tại Nhật Bản. Hãy viếng thăm trang web của anh tại: http://suiso.com

Nguồn: Sưu tầm

Bàn về bố cục: dạng và thế

Bàn về bố cục: dạng và thế
Harry Kwong

Trong bài này, chúng ta sẽ phân tích một số kiểu bố cục cơ bản trong hồ thủy sinh. Qua đó, mọi người sẽ biết nên áp dụng kiểu bố cục nào cho hồ của mình, và cũng có thể áp dụng những thế và cách phối hợp mới.

[​IMG]

Thực tế, kiểu bố cục nào cũng có thể thực hiện sao cho độc đáo và nổi bật. Tất cả phụ thuộc vào việc bạn có khai thác được hình dạng và màu sắc một cách thích hợp hay không. Mỗi bố cục đều có thể trở thành một tác phẩm xuất sắc. Dĩ nhiên, tương tự như thời trang, kiểu bố cục thay đổi hàng năm. Chẳng hạn, giải ADA năm nay có nhiều bố cục dạng lõm sử dụng cát trắng. Ngược lại những năm 2002 và 2003, chúng ta thấy có nhiều bố cục dạng tam giác hơn. Rồi trước đây không xa, kiểu bức tường Hà Lan lại dẫn đầu.

Vì vậy tốt nhất hãy trình bày để mọi người biết có bao nhiêu kiểu bố cục đang tồn tại. Theo cách này, có lẽ bạn sẽ có động lực để tạo ra kiểu bố cục của riêng mình? Một khi đã có sẵn ý tưởng về bố cục, mọi người sẽ ít phạm sai lầm.

[​IMG]
Các thế khác nhau tạo ra các kiểu bố cục khác nhau.

[​IMG]
Tường hay đường biên rất cần thiết trong kiểu bố cục hoa viên. Hãy kết hợp với những kiểu bố cục khác và bạn có thể thu được một bố cục tuyệt vời.

Ghi chú (vnrd)
Trong bài này, dạng (form) được phân biệt với thế (shape). Thế là hình thức thể hiện của dạng, chẳng hạn thẳng, nghiêng, kề… Ví dụ, dạng lồi khi đứng thẳng tạo thành thế “mỏm” (mound) nhưng khi nằm nghiêng thì thành thế “mỏm tam giác” (triangle mound).

Bàn xa hơn, bố cục (aquascape) là tập hợp của các dạng và thế được bố trí theo một quy tắc, cấu trúc chặt chẽ. Kiểu bố cục (style) là cách thức trình bày đặc trưng của bố cục. Nhiều kiểu bố cục với đặc điểm tương tự hình thành một phong cách, trường phái. Chẳng hạn iwagumi là kiểu bố cục đá thuộc phong cách Thủy sinh Tự nhiên (Nature Aquarium). Tuy nhiên, cũng có những kiểu bố cục khác thuộc phong cách này không dùng đến đá mà thay bằng lũa chẳng hạn.

Phản hồi của bạn